مشروطه خواهی و مشروعه خواهی؛ تحلیل چرایی نگاه متفاوت علما

از جمله سوالات مهمی که همواره مورد توجه قرار گرفته است آن است که چرا در دوران مشروطیت، دامنه اختلافات میان علما تا به آنجا گسترده شد که شخصیتی چون آیت‌الله آخوند خراسانی به مخالفت شدید با شیخ فضل‌الله نوری برخاست؟

محققان بسیاری بر آن شده‌اند تا پاسخی مناسب برای این پرسش بیابند و علل مختلفی را در تبیین چرائی این اختلاف بیان دارند. با صرف‌نظر از تحلیلهای سطحی و جهت‌دار برخی از مورخان از قبیل دولت‌آبادی، ناظم‌الاسلام کرمانی و کسروی که تفاوت مواضع مشروعه‌خواهانی چون شیخ فضل‌الله با علمای مشروطه‌خواه را ناشی از حب جاه و دنیاخواهی و حفظ منافع صنفی شیخ فضل‌الله نوری می‌دانند، در این باب دو نوع تبیین مطرح گردیده است:

برخی از محققان اختلافات مواضع علما را ناشی از «تفاوتهای فکری و مبنایی» می‌دانند و از این رو به مقولاتی چون «اختلاف در فهم دین»، «اختلاف در نظام سیاسی مطلوب»، «اختلاف در مشرب اصولی و اخباری» و«اختلاف در میان پذیره‌های دو مکتب نجف و سامرا» توجه نموده‌اند. در مقابل، برخی از محققان دیگر، در تبیین علل اختلاف به «عوامل محیطی» از قبیل «وجود فاصله میان پایگاه رهبری نهضت در نجف و آوردگاه آن در ایران و خصوصاً در تهران» و «عدم‌دستیابی مراجع نجف به اطلاعات درست» برای تحلیل صحیح آنچه که در ایران گذشت و نیز میزان «شناخت از غرب» اشاره کرده‌اند. نگارنده بر آن است ، پس از بیان هر دو تبیین و نقد برخی از آنها، به بیان دیدگاه منتخب خود بپردازد.

ادامه مطلب

 

درباره نویسنده

وبگاه فراروي شما، آینه‌ایست براي انعكاس ديدگاه‌ها، دغدغه‌ها و تحليل‌هاي اینجانب. امید که بتواند فرصت مغتنمی را براي طرح مساله، تضارب آراء و بهره برداري از مباحث عالمانه و كارشناسانه فراهم آورد.